Toruń. Samo południe. Na gmachu banku powiewa szarfa ze swastyką. Mokry sen faszysty? Nic podobnego, to tylko ekranizacja Filipa Leopolda Tyrmanda. Ekipa przyjechała do Torunia, który odegra na ekranie rolę Frankfurtu nad Menem z okresu II wojny światowej. Plan zdjęciowy w mieście pierników, to nie lada wydarzenie. Kilka lat temu wszyscy tu żyli serialem Lekarze i skręconą kostką Magdaleny Różdżki. Jeszcze wcześniej – Rejsem Marka Piwowskiego. Na Rynku Nowomiejskim stoi z kolei katarynka – replika wózka węglowego z filmu Prawo i pięść – która co godzinę odgrywa skomponowany przez Komedę utwór Nim wstanie dzień.
Kilka dni temu moje media społecznościowe zasypały zdjęcia rodem z kampanii wrześniowej. Niemieccy oficerowie spacerowali na nich po głównym deptaku miasta, swastyki zdobiły co drugi budynek na ulicach Szewskiej czy Łaziennej, a na kilku uliczkach stanęły zakazy wjazdu, opatrzone tabliczkami: „Nie dotyczy ekipy technicznej filmu Filip”.
Przypomnijmy: Filip, to powieść Leopolda Tyrmanda, wydana po raz pierwszy w małym nakładzie przez Wydawnictwo Literackie w roku 1961. Autor opisuje w niej wojenne perypetie młodego Polaka, Filipa Vencela, który błąkając się po litewsko-białoruskich lasach (brzmi znajomo?), postanawia na lewych papierach wyjechać na roboty do Niemiec. Od tej pory, podając się za Francuza, pracuje jako kelner w Park Hotelu we Frankfurcie nad Menem. Jego perypetie, to z jednej strony romanse i przyjaźnie, z drugiej samotność człowieka w wojennej zawierusze.
Tyle o fabule książki. A jaki jest szerszy kontekst? Zacznijmy od tego, co wie popkultura.
Tyrmand napisał powieść Zły, hit lat 50., opowieść o Warszawie i bandytach, a niedługo potem wyjechał z Polski. W latach 80. w podziemiu ukazał się nieznany Dziennik 1954, opisujący zmagania z komunizmem, przyjaźnie z Herbertem czy Kisielewskim. Tyrmand pozostał ikoną stylu i elegancji, człowiekiem od jazzu i panienek (głównie za sprawą opisanego w dzienniku romansu z maturzystką), bohaterem licznych legend okołopisarskich. Wraz z rozwojem nowoczesnych mediów, popkultura skutecznie zassała mit Tyrmanda, robiąc gry miejskie, murale, wystawy, kolekcje skarpetek, komiksy. Tyrmand pozostał nazwiskiem, które wypada znać wśród inteligentów, nazwiskiem, które zaciekawia warszawiaków i nazwiskiem kojarzącym się seniorom z czasami siermięgi komunizmu. Jego książki nie trafiły do lektur ani szkolnych biogramów. Kilka lat temu popełniłem jego pierwszą, oficjalną biografię, to dzięki Tyrmandowi przecięły się moje losy z Adamem Szają ze smakksiazki.pl, rok 2020 został oficjalnie Rokiem Tyrmanda w Polsce. Dwa lata temu głośno było o filmie Pan T., będący zmienioną adaptacją Dziennika 1954, choć według oficjalnych przekazów, filmem autorskim, pozostającym bez związku z twórczością Tyrmanda. W roku pisarza, autorzy filmu trafili do kin z filmem opartym na zapisie ciężkiego życia niezależnego i genialnego twórcy, po czym powiedzieli – rzec można – że ta cała jego historia była nieważna. Ot, nic ponad inspirację.
A jak to było z Tyrmandem naprawdę?
Choć Tyrmand w drugiej połowie lat 50. XX wieku był w Polsce autorem znanym i cenionym (zwłaszcza za sprawą powieści Zły), jego karierę zastopowały zapisy cenzorskie i działania Służby Bezpieczeństwa. Bezpieka zamontowała pisarzowi podsłuch, rozmieściła wokół niego siatkę TW, a uprzejmie donoszący artyści i ludzie świata kultury utrudniali Tyrmandowi życie, jak mogli (odsyłam do mojej książki Tyrmand. Pisarz o białych oczach). Tyrmanda wplątano w sprawę zabójstwo Bogdana Piaseckiego, musiał wystąpić o pozwolenie na broń i ochronę, dostawał telefony z pogróżkami. Nie pomagały mu także bardzo bliskie kontakty z ambasadą USA, skąd często dzwoniono do Tyrmanda w sprawach politycznych (jak choćby z pytaniem, jacy dziennikarze powinni zostać zaproszeni na zaprzysiężenie prezydenta Kennedy’ego). Wciąż toczyło się przeciwko niemu postępowanie za czasy wojenne (wyrok wydany na niego przez NKWD), milicja tropiła jego kontakty z półświatkiem, a na domiar złego, rozpracowywano operacyjnie także teścia pisarza, a ojca Barbary Hoff – mecenasa Tadeusza Hoffa. Wkrótce ojciec jego żony znaleziony został martwy w celi aresztu, gdzie rzekomo miał popełnić samobójstwo. Kiedy Tyrmand zaczął sprawę rozwiązywać własnymi kanałami, zjawiły się służby i zmusiły go, by o temacie zapomniał. Człowiek odpowiedzialny za sprawę dwa miesiące wcześniej zamieszany był w łudząco podobną historię: z 6. piętra kamienicy wyskoczył Henryk Holland, ojciec przyszłej reżyserki, Agnieszki. Tyrmand kilka lat później wyemigrował z kraju. Jego książki objęto zakazem druku, obowiązującym aż do roku 1989. Przez lata pojawiał się na orbicie zainteresowań naukowców, ale długo brakowało rzetelnych opracowań. W 1992 roku książkę Zły Tyrmand wydał Mariusz Urbanek. Zebrał w niej kilkadziesiąt wywiadów wokół Tyrmanda, nieco podkoloryzował i utwór uznano wkrótce za biografię pisarza. Nieco dalej poszedł Henryk Dasko, nieżyjący mąż pisarki Agaty Tuszyńskiej, który przez lata badał oryginały Dziennika 1954 oraz biografię Tyrmanda. Lecz i on nie ustrzegł się błędów. Jak to bywało z postkomunizmem po roku 1989, wiele historii pozostawało przez lata nieznanymi i mimo apeli licznych intelektualistów, szkolny kanon pozostawał niezmieniony.
Lolek – będąc jawnym antykomunistą – skazany był na przełomie lat 50. i 60. XX wieku na skonfliktowanie nie tylko ze środowiskiem urzędników, ale także tym wydawniczym. Powieści Siedem dalekich rejsów zarzucono pornografię. O Dziennik 1954 (wywieziony na Zachód w tajnym schowku w aucie) wypytywało UB i SB. Maszynopis Życia towarzyskiego i uczuciowego okazał się wielkim skandalem w świadku literackim, ponieważ Tyrmand nie zostawiał suchej nitki na nikim, kto stykał się z komunistyczną socjetą.
W efekcie tego, z czterech utworów, nad jakimi pracował: Dziennik 1954, Siedem dalekich rejsów, Życie towarzyskie i uczuciowe i Filip, ukazał się tylko ten ostatni, i to w bardzo małym nakładzie. Wkrótce na łamach magazynu „Twórczość” ukazały się dwie, jakże odmienne, recenzje Filipa, napisane na zamówienie Jarosława Iwaszkiewicza, szefa wszystkich szefów ówczesnej literatury. Pierwszy z tekstów, szczery i przychylny, napisał przyjaciel Tyrmanda, Stefan Kisielewski, ten, którego za kilka lat gomułkowcy omal nie zatłuką na śmierć za słowa o „dyktaturze ciemniaków”. Drugi tekst pisze krytyk, Andrzej Kijowski. To z jego recenzji przejdzie do historii określenie Tyrmanda jako „Balzaca dla gówniarzy”, powtarzane później przez lata, jak refren. Kijowski po latach żałować będzie tej napastliwej opinii, nie mogąc sobie wybaczyć, że przyczynił się do wyjazdu Tyrmanda z Polski. Kisielewski uzna zaś Filipa za najlepszy utwór w dorobku przyjaciela.
Czytelnicy nie wiedzą ani wtedy, ani wcześniej, ani później ani perypetiach Tyrmanda w komunizmie, ani o jego konflikcie z Iwaszkiewiczem, ani o tym, co było przed wojną i podczas niej. Na przykład o tym, że Filip jest powieścią… autobiograficzną.
W Filipie Tyrmand pominął jeden, zasadniczy szczegół: był nie tylko Polakiem ukrywającym się w lasach, ale Polakiem ze zasymilowanej rodziny żydowskiej. Urodzony w roku 1920 Tyrmand wychował pochodzący z ortodoksyjnej familii Tyrmandów ojciec Mieczysław (jego ojciec, a dziadek Tyrmanda, Zelman, był w radzie Synagogi im. Nożyków w Warszawie) oraz nieortodoksyjna matka, Maryla z rodziny Oliwensteinów (po śmierci ojca wzięta pod skrzydła wuja Jakóba, człowieka renesansu i… wysokiej kultury). Tyrmand, po zdaniu matury, spędził rok na studiach we Francji, gdzie nauczył się perfekcyjnie języka. Po wybuchu wojny jesienią 1939 roku, los rzucił go na Wschód, gdzie przez Brześć i Lwów dotarł do Wilna. Tam działał w konspiracyjnej organizacji Liga Wojenna Walki Zbrojnej, pracując pod przykrywką w radzieckiej gazecie. Wiosną 1941 roku został wydany i cała siatka konspiratorów wpadła w ręce NKWD. Tyrmand trafił na Łukiszki, gdzie przetrzymywano go w przepełnionym, opanowanym przez epidemię duru brzusznego więzieniu. Za przywództwo w antyradzieckiej organizacji polskiej dostał ten sam wyrok według paragrafu 58, co wszyscy. Czyli: Sybir. Pod koniec czerwca 1941 wybuchła tzw. Wielka Wojna Ojczyźniana (jak uczą w Rosji), i wkrótce wojska niemieckie (czy też nazistowskie, jak uczą w Niemczech) wkroczyły do Wilna. W trakcie bombardowania doszło do uszkodzenia trakcji i wagony – ewakuujące więźniów na Wschód – zatrzymały się, a w jednym z nich był Tyrmand. Ukrywał się początkowo u kolegi na poddaszu. Jego dawna miłość, Janka, przepędziła go spod domu, z obawy o życie swojej rodziny: na słupach i ścianach wisiały plakaty zabraniające kontaktów z Żydami. W Wilnie, podobnie, jak w Warszawie, funkcjonowało getto, z którego stłoczonych w biedzie i głodzie Żydów systematycznie wywożono – albo do obozów, albo na rozstrzelanie w Ponarach. Tyrmand ukrył się wówczas w okolicach Oszmiany, wspólnie z rodziną Klimowiczów. Na pytanie czy jest Żydem, Tyrmand miał odpowiadać:
– Ależ skąd! Jestem… Fhancuzem!
Na życie Polaków dybali Niemcy, Rosjanie, Rusini, szaulisi i szmalcownicy. Wkrótce administrację na tych ziemiach przejęło gestapo. Częstą praktyką było obsadzanie w urzędach polskich, przedwojennych urzędników i tak też stało się w miejscowości Cudzieniszki, gdzie trafił Tyrmand. Pomagając tamtejszemu sołtysowi szybko się zorientował, że ten dysponuje starymi blankietami dowodów osobistych. Udało mu się zdobyć taki formularz i tak wpadł na pomysł zmienienia swojej tożsamości. Ani jako Żyd, ani jako Polak nie miał tam żadnych szans na przetrwanie. Wpisawszy w blankiet, że jest pochodzącym z Warszawy Francuzem, zgłosił się na wywózkę do robót. W ten sposób, przez Moguncję, trafił do Frankfurtu nad Menem. Tam, kłamiąc gestapowcom w żywe oczy dzień w dzień, żył, jakby jutra miała nie być. Kradnący jedzenie ze spiżarni, kantujący na kartkach i sypiającymi z Niemkami polski Żyd, Leopold Tyrmand, nie uważał, że czeka go specjalna przyszłość. Był sam, z dala od rodziny, co do losów której mógł mieć już pewne podejrzenia (w Holokauście zginęła niemal cała jego rodzina; ojciec zginął na Majdanku, matka przeżyła i po wojnie wyjechała do Izraela, gdzie dożyła później starości). Wkrótce opuścił Frankfurt i niedługo potem podjął pracę marynarza na statku Kriegsmarine, z zamiarem dopłynięcia do neutralnej Szwecji. Los rzucił do jednak do Norwegii, gdzie znów, zadenucjowany przez kogoś, trafił w ręce wroga. Tym razem nie było to NKWD a gestapo, które posłało Tyrmanda do obozu Grini, pod Oslo. Zajmował się tam m. in. rozminowywaniem pól…
Reszty biografii opowiadać nie będę, ale ogólny kontekst został już zarysowany. Tyrmand po wojnie zaczyna nowe, samotne życie. Nikomu nie mówi o wojennej przeszłości, ani o żydowskiej rodzinie, ani o NKWD (i wciąż wiszącym na nim wyroku), ani o gestapo. W powieści Filip zmienia personalia bohatera na litewsko brzmiące Filip Vencel. Przyjacielem bohatera jest Holender imieniem Piotruś (zdjęcie poniżej).
Mija pół wieku. Powstaje pierwsza, a potem kolejna książka mojego autorstwa poświęcona życiu Tyrmanda. W archiwach w Kalifornii trafiam na oryginalny dowód osobisty Tyrmanda, w którym podaje się za Francuza (zdjęcie poniżej). Jest także czek na 200 dolarów wysłany do Amsterdamu pod koniec roku 1960, do Pitera von Diggele: Tyrmand dzieli się swoim honorarium za Filipa z książkowym Piotrusiem. W Bonn i Toronto udaje mi się skontaktować z potomkami rodzin, które ukrywały się z Tyrmandem. W archiwach KGB w Wilnie czytam dokumenty z postępowania przeciwko Tyrmandowi, udaje się także odnaleźć dom, w którym mieszkał. We Frankfurcie nad Menem wciąż stoi i działa Park Hotel. Kiedy opowiadam recepcjonistce historię Tyrmanda, wybucha śmiechem. Też pochodzi z Francji, ale uczy się niemieckiego. Mikołaj Wolski z IPN opisuje ze szczegółami, w jaki sposób niszczono Tyrmanda. Reportażystka Joanna Siedlecka śledzi zapisy cenzorów, a profesor Dariusz Pachocki z KUL-u analizuje, w jaki sposób wydawnictwa zmieniały treść książek Tyrmanda. W 2020 roku wydaję książkę Tyrmand. Pisarz o białych oczach, w której całą tę historię opisuję. Moja historia z Tyrmandem rozpoczęła się na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wybucham i ja śmiechem, kiedy vis a vis mojego wydziału widzę tabliczkę: „Nie dotyczy ekipy technicznej filmu Filip”. Myślałem, że szczytem przypadku będzie mieszkanie studenckie, w którym kilkadziesiąt lat przede mną mieszkał… Zbigniew Herbert.
Tym razem film powstaje zgodnie ze sztuką i w porozumieniu na temat praw autorskich ze spadkobiercami. Producentem jest Michał Kwieciński i Akson Studio (Katyń, Wałęsa, Miasto 44), a produkcja powstaje na zlecenie TVP (tak!). Jak podają autorzy, Filip z grubsza pokrywa się z tematem książki, przy czym tytułowy bohater nie trafia do Frankfurtu z Litwy, a z… warszawskiego getta (licencia poetica!). Piszę o tym na wypadek porównań filmu do książki….
W rolę główną wciela się Eryk Kulm, na planie pojawili się także Robert Więckiewicz i Hanna Śleszyńska. Jako statysta w filmie pojawi się także… pisarz Przemek Semczuk.
– Zaproponowałem synowi, żebyśmy zgłosili się do filmu – powiedział mi Przemek – mieli trochę wspólnej zabawy. Skończyło się na tym, że to jednak mnie przypadło parę dni zdjęciowych więcej. Jestem niemal pewien, że w filmie pojawi się moja lewa noga. Nie wiem, jak z prawą…
Jeśli chcecie zobaczyć, jak autor Wampira z Zagłębia wypadł w filmowym kostiumie, odsyłamy na jego Instagram [instagram.com/psemczuk].
Kiedy kończyłem pisać niniejszy tekst, niespodziewanie otrzymałem telefon z produkcji, z zaproszeniem na plan. Reżyser Michał Kwieciński zaprosił do swojej reżyserki, by pokazać surówkę nakręconego materiału. Ujęcia oglądamy na dużym monitorze, upchniętym w korytarzu jednej z kamienic.
– Eryk Kulm dostał rolę bez castingu – mówi Michał. – Od razu wiedziałem, że to on ma grać. I jak podobają się ujęcia? – pyta mnie i moją małżonkę.
– Najważniejsze, jak tobie się podoba! – odpowiadamy. – Podoba się?
– Jakby się nie podobało, to bym tego nie robił – mówi z uśmiechem i żegna się szybko. Zaraz ruszają zdjęcia nocne.
